अभ्यासः – मौखिकः

1 . अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तरं वदत –

( क ) कः स्नात : कुशहस्तः सरस्तीरे ब्रूते ?

उत्तर – व्याघ्रः स्नातः कुशहस्तः सरस्तीरे ब्रूते ।

 

(ख) भाग्यनैतत्संभवति’- इति केन आलोचितम् ?

उत्तर – ‘ भाग्येनैतत्संभवति’- इति सुवर्णकणम् आलोचितम् ।

 

(ग) वृद्धव्याघ्रः किं दातुम् इच्छति स्म ?

उत्तर – वृद्धव्याघ्रः पथिकेन दातुम् इच्छति स्म ।

 

(घ) पथिकः कुत्र निमम्नः अभवत् ?

उत्तर – पथिक : महापळे निमग्नः अभवत् ।

 

( ङ ) पथिक : केन व्यापादितः खादितश्च ?

उत्तर – पथिक : व्याघ्रण व्यापादितः खादितश्च ।

 

2 . उदाहरणमनुसृत्य उत्तरं वदत-

उदाहरणमनुसृत्य – स्ना + क्त्वा – स्नात्वा

( क ) पठ + कत्वा – पठित्वा

( ख ) खाद् + कत्वा – खादित्वा

( ग ) गम् + कत्वा – गत्वा

(घ) दृश् + कत्वा – दृष्ट्वा

(ङ) हस् + कत्वा – हसित्या

 

3. उदाहरणमनुसृत्य पञ्च पदानि वदत –

उदाहरणम् – दा + तव्यत् – दातव्यम्

( क ) श्रु          । – श्रोतव्यम्

( ख ) गम्          । – गन्तव्यम्

( ग ) स्मृ         । – स्मर्तव्यम्

(घ) कृ         । – कर्त्तव्यम्

( ङ ) हस्         । – हसितव्यम्

 

4 . उदाहरणमनुसृत्य अधोलिखितेषु पदेषु प्रकृति प्रत्ययं च वदत –

मृ + क्तः – मृतः

( क ) गतः          । – गम् + क्त

(ख) उक्तः          । – वच् + क्त

( ग) कृतः         । – कृ + क्त

( घ ) पठितः         । – पठ् + क्त

(ङ) चलितः         । – चल + क्त

 

अभ्यासः – लिखितः

1 . अघोलिखितानाम् प्रश्नानाम् एकपदेन उत्तरं लिखत-

(क) वृद्धव्याघ्रः कुत्र ब्रूते ?

उत्तर – सरस्तीरे

 

( ख ) क : लोभाकृष्टः अभवत् ?

उत्तर – पथिक :

 

( ग ) कः सुवर्णकङ्कणं दातुम् इच्छति स्म ?

उत्तर – व्याघ्रः

 

(घ) क: स्नानशील : वाता गलितनखदन्तः च आसीत् ?

उत्तर – व्याघ्रः

 

( ङ ) कः वंशहीन आसीत् ?

उत्तर – व्याघ्रः

 

( च ) कः पङ्क अपतत् ?

उत्तर – पथिकः

 

2 . अधोलिखितानां प्रश्नानां पूर्णवाक्येन उत्तरं लिखत ?

( क ) ‘ कुत्र तव कङ्कणम् ‘ इति कः अवदत् ?

उत्तर –‘ कुत्र तव कङ्कणम् ‘ इति पन्थः अवदत् ।

 

( ख ) व्याघ्रः कीदृशः आसीत् ?

उत्तर – व्याघ्रः गलितनखदन्तः आसीत् ।

 

(ग) व्याघ्रण कानि अधीतानि ?

उत्तर – व्याघ्रण धर्मशास्त्रणि अधीतानि ।

 

(घ) कस्य पुत्रा दाराश्च मृताः ?

उत्तर – व्याघ्रस्य पुत्रा दाराश्च मृताः ।

 

(ङ) : महापई निमग्नः पलायितुमक्षमः ।

उत्तर – पन्थ : महापङ्के निमग्नः पलायितुमक्षमः ।

 

3 . सन्धिविच्छेदं कुरुत

• सरस्तीरे – सरः + तीरे

• भाग्यनैतत्संभवति – भाग्येन + एतत् + संभवति

• पान्थोऽवदत् – पान्थः + अवदत्

• वधान्मे – वधात् + मे

• वंशहीनश्चाहम् – वंशहीनः + च + अहम्

• धर्मशास्त्राण्यधीतानि – धर्मशास्त्राणि + अधीतानि

 • केनचिद्धार्मिकणाहमादिष्टः – केनचित् + धार्मिकेण + अहम् + आदिष्टः

• अतस्त्वामहमुत्थापयामि – अत : + त्वाम् + अहम् + उत्थापयामि ।

 

4 . अधोलिखितानां पदानां प्रकृति – प्रत्ययविभागं लिखत –

• स्नात्वा – स्ना + कत्वा

• स्नातुम – स्ना+तुमुन्

• प्रसार्य – प्र + सृ+ णिच्+ल्यप्

• उपगम्य – उप- गम् + ल्यप्

• उक्त्वा – वच् + क्त्वा

• धूतः – धू + क्त

 

5 . अधोलिखितानां क्रियापदानां स्ववाक्येषु प्रयोगं कुरुत –

• आलोचितम् – त्वं कि आलोचित अत्र तिष्ठसि ?

• गृयताम् – गृह्यताम् इदम् पुस्तकम् भवान् ।

• दर्शयति – सः माम् दन्तम् दर्शयति ।

• पतति – वृक्षात् पत्रं पतत्ति ।

• अचिन्तयत् – तदा अचिन्तयत् भवान् ।

• अवदत् – देवदत्तः स्वविषये किमपि न अवदत् ।

 

6 . रिक्तस्थानानि पूरयत

( क ) भो भोः पान्थाः । इदं सुवर्णकरणम् गृह्यताम् ।

( ख ) व्याघ्रः हस्तम् प्रसार्य दर्शयति ।

(ग) तदुपदेशादिदानीमहं कथं न विश्वासभूमिः ?

(घ) वृद्धव्यानेण संप्राप्तः सः पन्थः मृतः ।

(ङ) अहह , महापझे पतितोऽसि ।

 

7. अधोलिखितेषु वाक्येषु रेखाङ्कितपदानि आधारीकृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत –

(क) व्याघ्रः हस्तं प्रसार्य दर्शयति ।

उत्तर – व्याघ्रः किम् प्रसार्य दर्शयति ?

 

( ख ) पड़े पतितं दृष्ट्वा व्याघ्रोऽवदत् ।

उत्तर – कुत्र पतितं दृष्ट्वा व्याघोऽवदत् ?

 

( ग ) व्याघेण घृतः स पान्थोऽचिन्तयत् ।

 उत्तर – केन धृतः स पान्थोऽचिन्तयत् ?

 

(घ) ईश्वरे धनं मा प्रयच्छ ।

उत्तर – ईश्वरे किम् मा प्रयच्छ ?

 

( ङ ) ज्ञानं क्रियां विना भारः ।

उत्तर – ज्ञानं काम् विना भारः ?

 

8. रेखाङ्कितपदेषु प्रयुक्तां विभक्तिं लिखत –

(क) तदत्र सरसि स्नात्वा सुवर्णकणं गृहाण ।

– सप्तमी

 

(ख) असौ व्याघ्रण व्यापादितः खादितश्च ।

– तृतीया

 

(ग) कथं मारात्मके त्वयि विश्वासः ।

– प्रथमा

 

( घ ) तत् उपदेशात् इदानीमहं कथं न विश्वासभूमिः ।

– पञ्चमी

(ङ) अवशेन्द्रियचित्तानां क्रिया हस्तिस्नानमिव भवति ।

– षष्ठी